Luciano Spalletti

Droga do trenerki

Luciano Spalletti był pomocnikiem. Jako piłkarz występował m.in. w Castelfiorentino, Spezii, Viareggio i Empoli. Nie był gwiazdą najwyższego poziomu Serie A, dlatego jego późniejsza pozycja w futbolu wynika przede wszystkim z pracy trenerskiej, a nie z dorobku zawodniczego.

Po zakończeniu kariery piłkarskiej zaczął pracować w Empoli. Najpierw był związany ze strukturami klubu i młodszymi zespołami, a następnie objął pierwszą drużynę. To środowisko było dla niego ważne, bo pozwoliło mu przejść od piłkarza niższych lig do trenera odpowiedzialnego za cały projekt sportowy.

W Empoli wywalczył awanse, które wyniosły klub z niższych poziomów do Serie A. Ten etap pokazał pierwszą cechę Spallettiego: umiejętność pracy z zespołem bez największych nazwisk, ale z jasną strukturą, dyscypliną i odwagą w grze. Nie budował reputacji przez szybkie wejście do wielkiego klubu, lecz przez stopniowe przechodzenie kolejnych poziomów włoskiej piłki.

W kolejnych latach prowadził Sampdorię, Venezię, Udinese i Anconę. Szczególnie praca w Udinese stała się etapem przełomowym, bo tam Spalletti pokazał, że potrafi nie tylko utrzymać klub w Serie A, ale też doprowadzić go do europejskich pucharów i historycznej kwalifikacji do Ligi Mistrzów.

Kariera trenerska

### Empoli i pierwsze lata w Serie A

Spalletti rozpoczął samodzielną drogę trenerską w Empoli. To tam zbudował pierwszą poważną reputację. Klub wygrał Coppa Italia Serie C, awansował do Serie B, a następnie do Serie A. Dla Empoli był to okres wyjątkowo ważny, bo zespół przeszedł drogę od niższych poziomów do elity.

Po Empoli Spalletti prowadził Sampdorię, Venezię, Udinese i Anconę. Nie wszystkie etapy były stabilne, ale dały mu doświadczenie pracy w różnych kontekstach: od klubów walczących o utrzymanie po zespoły z ambicjami europejskimi. W tej fazie kariery nie był jeszcze trenerem wielkich trofeów, lecz szkoleniowcem, który uczył się zarządzać ryzykiem, składem i presją Serie A.

### Udinese: wejście do europejskiej czołówki

Najważniejszy przełom przed Romą nastąpił w Udinese. Spalletti prowadził zespół w dwóch okresach, a najbardziej zapamiętany jest za sezon 2004/05. Udinese zajęło wtedy 4. miejsce w Serie A i zakwalifikowało się do Ligi Mistrzów po raz pierwszy w historii klubu.

To był sukces o dużej wadze, bo Udinese nie miało budżetu największych włoskich klubów. Spalletti potrafił wykorzystać profile piłkarzy, zorganizować zespół i nadać mu ofensywny, odważny charakter. Za ten sezon otrzymał Panchinę d’Oro, nagrodę dla najlepszego trenera Serie A.

### AS Roma: fałszywa dziewiątka i pierwsze duże trofea

W 2005 roku Spalletti objął AS Romę. To był etap, który najmocniej wpłynął na jego taktyczną reputację. Roma miała znakomitych zawodników technicznych, ale nie zawsze klasycznego napastnika odpowiadającego potrzebom trenera. Spalletti wykorzystał Francesco Tottiego jako fałszywą dziewiątkę, tworząc jeden z najbardziej rozpoznawalnych wariantów gry bez klasycznego środkowego napastnika w europejskiej piłce początku XXI wieku.

Roma grała często w strukturze opisywanej jako 4-2-3-1, 4-5-1 lub 4-6-0, ale istota polegała na ruchu Tottiego. Kapitan schodził między linie, przyciągał obrońców i otwierał przestrzeń dla wbiegających pomocników oraz skrzydłowych. To pozwalało Romie atakować bez statycznej dziewiątki, utrzymywać przewagę w środku pola i dynamicznie zmieniać tempo akcji.

W pierwszym rzymskim okresie Spalletti zdobył dwa Puchary Włoch i Superpuchar Włoch. Roma rywalizowała z bardzo silnym Interem, potrafiła grać efektownie w Serie A i osiągała ważne wyniki w Europie. Nie zdobyła mistrzostwa Włoch, ale pozostawiła po sobie wyraźny ślad taktyczny.

### Zenit Petersburg

W grudniu 2009 roku Spalletti objął Zenit Petersburg. Był to jego pierwszy dłuższy etap poza Włochami. Już w 2010 roku zdobył mistrzostwo Rosji i Puchar Rosji, a w 2011 roku Superpuchar Rosji. W sezonie 2011/12 Zenit ponownie wygrał ligę rosyjską.

Praca w Zenicie pokazała, że Spalletti potrafi przenieść swoje metody poza włoską kulturę taktyczną. Zespół dysponował silnymi zawodnikami, m.in. Wjaczesławem Małafiejewem, Nicolasem Lombaertsem, Domenico Criscito, Igorem Denisowem, Romanem Szyrokowem, Dannym, Siergiejem Siemakiem i Aleksandrem Kierżakowem. Zenit grał ofensywnie, ale z większą fizycznością i bezpośredniością niż Roma.

W 2014 roku klub zakończył współpracę ze Spallettim. Ten okres pozostaje jednym z najważniejszych zagranicznych etapów włoskich trenerów w XXI wieku, bo obejmował mistrzostwa, puchary i regularną obecność w europejskich rozgrywkach.

### Powrót do Romy i Inter Mediolan

W styczniu 2016 roku Spalletti wrócił do Romy. Drugi okres był inny niż pierwszy. Roma miała już inną kadrę, a relacja z Francesco Tottim stała się jednym z najbardziej medialnych tematów. Sportowo zespół poprawił wyniki, grał intensywnie i ofensywnie, ale napięcie wokół końcówki kariery Tottiego mocno wpłynęło na odbiór tej kadencji.

W 2017 roku Spalletti został trenerem Interu Mediolan. Jego zadaniem było przywrócenie klubu do Ligi Mistrzów. W sezonie 2017/18 Inter wywalczył awans do Champions League po dramatycznym meczu z Lazio w ostatniej kolejce. Rok później ponownie zakwalifikował się do tych rozgrywek. Nie zdobył trofeum, ale pomógł klubowi wrócić do europejskiej elity po okresie niestabilności.

### Napoli: scudetto po 33 latach

W 2021 roku Spalletti objął Napoli. W pierwszym sezonie zespół wrócił do Ligi Mistrzów, a w sezonie 2022/23 stworzył jedną z najlepszych drużyn w historii klubu. Napoli wygrało Serie A po raz pierwszy od 1990 roku i po raz trzeci w historii.

Najważniejsi piłkarze tego zespołu to Alex Meret, Giovanni Di Lorenzo, Amir Rrahmani, Kim Min-jae, Mário Rui, Stanislav Lobotka, André-Frank Zambo Anguissa, Piotr Zieliński, Chwicza Kwaracchelia, Victor Osimhen, Matteo Politano, Hirving Lozano i Giacomo Raspadori. Drużyna grała w 4-3-3, z bardzo płynną wymianą pozycji, mocnym pressingiem, odważnym rozegraniem i bezpośrednimi atakami po odzyskaniu piłki.

Napoli Spallettiego było zbalansowane: potrafiło dominować piłkę, ale także szybko atakować przestrzeń. Lobotka dawał kontrolę w środku, Zieliński i Anguissa łączyli technikę z pracą bez piłki, Kwaracchelia wygrywał pojedynki na lewej stronie, a Osimhen atakował głębię i pole karne. Po sezonie Spalletti odszedł na przerwę od pracy klubowej.

### Reprezentacja Włoch

W sierpniu 2023 roku FIGC ogłosiła, że Spalletti zostanie selekcjonerem reprezentacji Włoch od 1 września 2023 roku. Objął kadrę po Roberto Mancinim i miał w krótkim czasie przygotować zespół do Euro 2024 oraz dalszej przebudowy.

Na Euro 2024 Włochy wyszły z grupy, ale odpadły w 1/8 finału po porażce ze Szwajcarią. Spalletti próbował zmienić reprezentację w stronę bardziej aktywnego posiadania, wysokiego pressingu i gry odważniejszej niż tradycyjny stereotyp włoskiej ostrożności. Projekt nie osiągnął jednak stabilności wynikowej.

W czerwcu 2025 roku, po porażce 0:3 z Norwegią w eliminacjach mistrzostw świata, Spalletti ogłosił, że po meczu z Mołdawią zakończy pracę z reprezentacją. Oficjalne zestawienie FIGC wskazuje jego kadencję jako okres od 1 września 2023 do 9 czerwca 2025.

### Juventus

30 października 2025 roku Juventus ogłosił Spallettiego trenerem pierwszego zespołu. Początkowo podpisał kontrakt do 30 czerwca 2026 roku. Klub podkreślał jego doświadczenie, innowacyjność i wcześniejsze sukcesy w Empoli, Udinese, Romie, Zenicie, Napoli oraz reprezentacji Włoch.

10 kwietnia 2026 roku Juventus poinformował o przedłużeniu kontraktu Spallettiego do 30 czerwca 2028 roku. Na dzień 2026-07-10 pozostaje trenerem Juventusu. Ten etap jest nadal otwarty: nie należy dopisywać mu trofeów z Juventusem, dopóki klub lub organizator rozgrywek ich nie potwierdzi.

Filozofia i taktyka

Spalletti jest trenerem elastycznym. Nie powinno się opisywać go przez jedną stałą formację, bo jego zespoły zmieniały się w zależności od epoki i profilu zawodników. Łączą je natomiast pewne zasady: techniczny środek pola, ruch między liniami, odważne używanie piłki, pressing po stracie i szukanie przewagi przez ustawienie, a nie tylko przez indywidualny drybling.

Najbardziej znany eksperyment taktyczny to Roma z Tottim jako fałszywą dziewiątką. Spalletti zrezygnował z klasycznego napastnika i pozwolił Tottiemu schodzić głębiej. Dzięki temu Roma miała dodatkowego zawodnika w środku pola, a obrońcy rywali musieli decydować, czy iść za Tottim, czy zostać w linii. Wolne przestrzenie atakowali Mancini, Perrotta, Taddei, Giuly, Vučinić, Tonetto lub inni zawodnicy w zależności od okresu.

W Napoli dominował model 4-3-3. Kluczowa była równowaga między kontrolą a pionowością. Lobotka często organizował grę jako centralny punkt w pierwszej i drugiej fazie rozegrania, Zieliński dawał progresję i podania między liniami, Anguissa wnosił siłę w pojedynkach i wejścia z głębi, a skrzydła były asymetryczne: Kwaracchelia częściej tworzył przewagę dryblingiem, Politano lub Lozano utrzymywali szerokość i tempo po prawej stronie.

Spalletti lubi, gdy jego zespoły atakują kilkoma kanałami jednocześnie. Nie chodzi tylko o dośrodkowania ani tylko o krótkie podania. Jego najlepsze drużyny potrafią wymienić kilka podań w środku, przyciągnąć rywala, zmienić stronę gry i natychmiast wejść w pole karne. Właśnie dlatego tak ważni są u niego pomocnicy rozumiejący tempo, boczni obrońcy gotowi do aktywnej gry i napastnicy potrafiący zarówno atakować głębię, jak i uczestniczyć w rozegraniu.

W obronie Spalletti nie jest trenerem pasywnego bloku. Jego zespoły często próbują odzyskać piłkę szybko po stracie, ale nie zawsze przez ciągły pressing na całym boisku. Pressing jest sytuacyjny: ważny jest moment doskoku, zamknięcie linii podania i współpraca najbliższych zawodników. Jeżeli pressing zostaje ominięty, drużyna musi szybko wrócić do kompaktowej struktury.

W reprezentacji Włoch próbował przenieść zasady posiadania i aktywności bez piłki, ale ograniczeniem był krótki czas pracy i zmienność kadry. To pokazało różnicę między klubem a reprezentacją. Spalletti najlepiej działa tam, gdzie może codziennie trenować relacje, automatyzmy i szczegóły ustawienia.

Jego styl bywa krytykowany za złożoność. Wymaga zawodników inteligentnych taktycznie i technicznie swobodnych. Gdy zespół dobrze rozumie zasady, potrafi grać płynnie i efektownie. Gdy brakuje czasu, jakości lub zaufania, model może wyglądać na przeciążony instrukcjami i podatny na straty rytmu.

Wpływ na futbol

Wpływ Spallettiego na futbol jest największy w dwóch obszarach: roli fałszywej dziewiątki i nowoczesnej gry pozycyjnej we włoskim wydaniu. Roma z Tottim była jedną z drużyn, które ponownie wprowadziły do europejskiej dyskusji ideę gry bez klasycznego napastnika. Nie był to wynalazek Spallettiego w sensie historycznym, ale jego Roma pokazała, jak skutecznie można użyć tej roli w piłce klubowej XXI wieku.

Drugim ważnym śladem jest Napoli 2022/23. To nie był zespół oparty wyłącznie na emocji miasta albo formie jednego piłkarza. Spalletti stworzył drużynę z jasnymi relacjami, dynamicznym 4-3-3, znakomitym środkiem pola i skrzydłami zdolnymi do wygrywania pojedynków. Scudetto miało wymiar historyczny, bo Napoli czekało na mistrzostwo od 1990 roku.

Spalletti wpłynął także na sposób oceny włoskich trenerów ofensywnych. Przez lata Serie A była kojarzona z ostrożnością, ale jego Udinese, Roma i Napoli pokazywały, że włoski trener może budować zespoły techniczne, odważne i atrakcyjne taktycznie. Nie odrzucał organizacji defensywnej, lecz łączył ją z aktywnym użyciem piłki.

Jego ograniczenia też są istotne. Przez wiele lat miał opinię trenera bardzo dobrego taktycznie, ale nie zawsze przekładającego jakość gry na największe trofea. Przełamał to dopiero w Zenicie i przede wszystkim w Napoli. W reprezentacji Włoch nie udało mu się zbudować stabilnego projektu, co pokazuje, że jego metoda wymaga czasu i codziennej pracy klubowej.

Najpełniej Spalletti wpłynął na futbol przez ideę ruchu. Jego najlepsze drużyny nie są statyczne: napastnik może schodzić do środka, skrzydłowy wejść w półprzestrzeń, pomocnik zaatakować linię obrony, a boczny obrońca podtrzymać szerokość. To nie jest futbol jednej pozycji, lecz futbol relacji między zawodnikami.

Uczniowie i drzewo trenerskie

Drzewo trenerskie Spallettiego trzeba opisywać ostrożnie. Jego wpływ jest duży, ale nie każdy trener korzystający z fałszywej dziewiątki lub gry pozycyjnej jest jego uczniem. Najbezpieczniej wskazywać osoby, które pracowały z nim bezpośrednio albo rozwijały się w jego sztabach.

Marco Domenichini jest jednym z najbliższych współpracowników Spallettiego. Towarzyszył mu w wielu etapach kariery jako asystent, m.in. w klubach i reprezentacji. Jego rola pokazuje, że praca Spallettiego opiera się na stałym, zaufanym zapleczu treningowym, a nie wyłącznie na decyzjach pierwszego trenera.

Daniele Baldini również należał do długoletniego kręgu współpracowników Spallettiego. Pracował z nim w różnych okresach, m.in. w Zenicie, Romie, Interze, Napoli i reprezentacji Włoch. Przy przejściu Spallettiego do Juventusu media włoskie odnotowały, że Baldini nie poszedł za nim do nowego sztabu, co potwierdza, jak długo był kojarzony z jego otoczeniem.

Aurelio Andreazzoli pracował w Romie jako asystent Spallettiego, a później samodzielnie prowadził m.in. Romę, Empoli, Genoę i Ternanę. To jeden z przykładów szkoleniowca, który funkcjonował w jego środowisku, a następnie rozwinął własną karierę pierwszego trenera.

Francesco Calzona pracował w Napoli w okresie Spallettiego, a później został selekcjonerem Słowacji oraz tymczasowo prowadził Napoli w 2024 roku. Nie należy przedstawiać go wyłącznie jako „ucznia Spallettiego”, bo wcześniej był mocno związany z Maurizio Sarrim, ale współpraca przy mistrzowskim Napoli jest ważnym elementem jego drogi.

W szerszym sensie wpływ Spallettiego odczuwali także piłkarze o wysokiej inteligencji taktycznej, którzy później pracowali lub mogą pracować w futbolu: Francesco Totti, Daniele De Rossi, Simone Perrotta, Marek Hamšík, Giovanni Di Lorenzo, Stanislav Lobotka czy Piotr Zieliński. W ich przypadku trzeba jednak mówić raczej o doświadczeniu gry w jego modelu niż o formalnym drzewie trenerskim.

Najważniejsze zespoły

### Empoli 1995–1998

Empoli z pierwszego okresu Spallettiego było zespołem awansów. Klub przeszedł drogę do Serie A i zdobył Coppa Italia Serie C. Dla trenera był to etap założycielski: zamiast wchodzić od razu na najwyższy poziom, budował pozycję przez pracę z zespołem, który musiał rosnąć organizacyjnie i sportowo.

Ten zespół nie jest znany szerokiej publiczności tak jak Roma czy Napoli, ale bez niego nie byłoby późniejszej kariery Spallettiego. To w Empoli pokazał, że potrafi prowadzić długofalowy proces i wygrywać awanse.

### Udinese 2004/05

Udinese 2004/05 było pierwszym zespołem Spallettiego, który zrobił duże wrażenie w Serie A. Kluczowymi zawodnikami byli m.in. Morgan De Sanctis, Valerio Bertotto, Felipe, David Pizarro, Sulley Muntari, Stefano Mauri, Antonio Di Natale i Vincenzo Iaquinta.

Najważniejszym sukcesem było 4. miejsce w Serie A i kwalifikacja do Ligi Mistrzów. Dla Udinese było to osiągnięcie historyczne. Zespół łączył organizację, technikę i szybkie ataki, a Spalletti otrzymał za ten sezon Panchinę d’Oro.

### AS Roma 2006/07

Roma 2006/07 jest najważniejszą drużyną Spallettiego pod względem taktycznej innowacji. Kluczowymi zawodnikami byli Doni, Christian Panucci, Philippe Mexès, Cristian Chivu, Max Tonetto, Daniele De Rossi, David Pizarro, Simone Perrotta, Rodrigo Taddei, Mancini i Francesco Totti.

Totti jako fałszywa dziewiątka zdobył Złotego Buta, a Roma wygrała Coppa Italia. Drużyna była szybka, techniczna i trudna do ustawienia dla rywali, bo jej najważniejszy napastnik nie grał jak klasyczny napastnik. To jeden z najważniejszych taktycznych projektów włoskiego futbolu XXI wieku.

### AS Roma 2007/08

Roma 2007/08 potwierdziła poziom pierwszego projektu. Zespół zdobył Superpuchar Włoch 2007 i Coppa Italia 2007/08, znów pokonując Inter w rywalizacji o krajowe trofeum. W Lidze Mistrzów Roma potrafiła rywalizować z bardzo silnymi przeciwnikami, a w Serie A pozostawała jednym z głównych konkurentów Interu.

Ten zespół był ważny, bo pokazał, że Roma Spallettiego nie była jednosezonowym eksperymentem. Model z Tottim między liniami, ruchliwymi pomocnikami i technicznym centrum gry utrzymał się jako rozpoznawalna marka.

### Zenit Petersburg 2010–2012

Zenit Spallettiego zdobywał mistrzostwa Rosji, Puchar Rosji i Superpuchar Rosji. Kluczowymi piłkarzami byli Wjaczesław Małafiejew, Bruno Alves, Domenico Criscito, Igor Denisow, Roman Szyrokow, Siergiej Siemak, Danny, Aleksandr Kierżakow i Aleksandr Bucharow.

Drużyna była bardziej fizyczna niż Roma, ale zachowała ofensywną ambicję i kontrolę środka pola. Zenit dobrze łączył piłkarzy rosyjskich z zagranicznymi i potrafił dominować ligę. Ten etap potwierdził, że Spalletti umie wygrywać trofea poza Włochami.

### Napoli 2022/23

Napoli 2022/23 jest najważniejszą drużyną w karierze Spallettiego. Zespół zdobył Serie A po 33 latach przerwy i zrobił to w stylu, który zachwycał wielu obserwatorów. Kluczowi zawodnicy to Meret, Di Lorenzo, Rrahmani, Kim Min-jae, Mário Rui, Lobotka, Anguissa, Zieliński, Kwaracchelia, Osimhen, Politano, Lozano i Raspadori.

Model gry opierał się na 4-3-3, agresywnym pressingu, technicznej kontroli środka i dynamicznych atakach skrzydłami. Napoli było jednocześnie efektowne i regularne. Scudetto miało wymiar sportowy, historyczny i emocjonalny dla miasta.

### Reprezentacja Włoch 2023–2025

Reprezentacja Włoch pod wodzą Spallettiego nie zdobyła trofeum, ale jest istotna dla pełnego profilu. Trener przejął kadrę w trudnym momencie, awansował na Euro 2024, ale turniej zakończył się w 1/8 finału. Potem słaby start eliminacji mistrzostw świata 2026 doprowadził do zakończenia pracy w czerwcu 2025 roku.

To nie był projekt tak udany jak Napoli czy Roma, lecz pokazuje pełniejszy obraz Spallettiego. Jego metoda potrzebuje czasu i codziennej pracy, co w reprezentacji było trudniejsze do osiągnięcia.

### Juventus od 2025 roku

Juventus jest aktualnym projektem Spallettiego. Klub zatrudnił go 30 października 2025 roku, a w kwietniu 2026 roku przedłużył kontrakt do 2028 roku. Najważniejsze zadanie tego etapu to odbudowa stabilności, jakości gry i pozycji Juventusu w Serie A oraz w europejskich rozgrywkach.

Na dzień 2026-07-10 nie należy dopisywać Spallettiemu trofeów z Juventusem. Ten zespół jest ważny jako otwarty rozdział kariery trenera, który po scudetto z Napoli i nieudanym etapie reprezentacyjnym wrócił do codziennej pracy klubowej.

Osiągnięcia

Dorobek Spallettiego obejmuje awanse z Empoli, europejskie kwalifikacje z Udinese i Interem, krajowe puchary z Romą, mistrzostwa i puchary z Zenitem oraz historyczne scudetto z Napoli. Największym osiągnięciem pozostaje mistrzostwo Włoch 2022/23, bo Napoli czekało na ten tytuł od sezonu 1989/90.

W tabeli oddzielono trofea od ważnych osiągnięć sportowych, takich jak kwalifikacja Udinese do Ligi Mistrzów czy awans Interu do tych rozgrywek. Nie są to trofea, ale mają duże znaczenie w ocenie kariery trenera.

Miejsce wśród trenerów

Luciano Spalletti należy do najważniejszych włoskich trenerów XXI wieku, ale jego miejsce w historii jest inne niż Carlo Ancelottiego, Antonio Contego czy Massimiliano Allegriego. Nie jest definiowany wyłącznie przez liczbę największych trofeów. Jego znaczenie wynika z połączenia innowacji taktycznej, długowieczności i zdolności tworzenia bardzo wyrazistych drużyn.

Pierwszym kryterium jest wpływ taktyczny. Roma z Tottim jako fałszywą dziewiątką była jednym z najważniejszych włoskich projektów ofensywnych pierwszej dekady XXI wieku. Spalletti pokazał, że zespół może grać bez klasycznego napastnika, a mimo to być bardzo groźny w ataku.

Drugim kryterium jest budowa drużyn ponad oczekiwania. Udinese zakwalifikowało się z nim do Ligi Mistrzów, Inter wrócił do tych rozgrywek po dłuższej przerwie, a Napoli zdobyło mistrzostwo po 33 latach. Spalletti potrafi pracować w klubach, które nie zawsze mają największy budżet, ale mogą stać się silniejsze dzięki strukturze i jakości gry.

Trzecim kryterium jest późne domknięcie kariery trofeum ligowym we Włoszech. Przez lata mówiono o nim jako o trenerze świetnym taktycznie, ale nie w pełni spełnionym trofealnie w Serie A. Scudetto z Napoli zmieniło tę ocenę. Od 2023 roku nie jest już tylko innowatorem i budowniczym, lecz także trenerem mistrzowskiego zespołu w jednej z najważniejszych lig Europy.

Ograniczenia są widoczne. Nie wygrał Ligi Mistrzów UEFA, a reprezentacja Włoch pod jego wodzą nie spełniła oczekiwań. Jego zespoły czasem potrzebują czasu, aby zrozumieć złożone zasady gry, a napięcia personalne, jak w przypadku Romy i Tottiego, potrafiły przesłaniać wynik sportowy.

Najuczciwsza ocena brzmi: Spalletti to trener o bardzo wysokim znaczeniu taktycznym, mistrz pracy nad strukturą ofensywną i jeden z najważniejszych autorów nowoczesnego włoskiego futbolu klubowego. Nie jest największym kolekcjonerem trofeów swojej epoki, ale jego najlepsze drużyny pozostawiły trwały ślad w sposobie myślenia o ataku, przestrzeni i roli napastnika.