Puchar Narodów Afryki

Historia i geneza

Puchar Narodów Afryki powstał wraz z instytucjonalnym rozwojem futbolu na kontynencie. W 1957 roku utworzono Confédération Africaine de Football, a wkrótce potem w Sudanie rozegrano pierwsze mistrzostwa Afryki reprezentacji narodowych.

Do inauguracyjnej edycji zgłoszono Egipt, Sudan, Etiopię i Republikę Południowej Afryki. Reprezentacja RPA została jednak wykluczona, ponieważ jej federacja odmówiła wystawienia wielorasowego zespołu w warunkach polityki apartheidu. W turnieju wystąpiły zatem trzy drużyny.

W pierwszym meczu w historii rozgrywek Egipt pokonał Sudan 2:1. Etiopia awansowała bez gry do spotkania decydującego o tytule, w którym Egipcjanie zwyciężyli 4:0 i zostali pierwszymi mistrzami Afryki.

Początkowo turniej miał niewielką liczbę uczestników, co wynikało z ograniczonej liczby niepodległych państw, trudności komunikacyjnych i dopiero rozwijających się struktur piłkarskich. Wraz z dekolonizacją kontynentu do CAF przystępowały kolejne federacje, a kwalifikacje oraz finały stopniowo obejmowały coraz większą część Afryki.

Rozgrywki przyjęły międzynarodową nazwę Africa Cup of Nations, powszechnie skracaną do AFCON. W Polsce utrwaliło się określenie Puchar Narodów Afryki oraz skrót PNA. Aktualna nazwa sponsorska brzmi TotalEnergies CAF Africa Cup of Nations.

Format i zasady

Najbliższa edycja zostanie rozegrana od 19 czerwca do 17 lipca 2027 roku w Kenii, Tanzanii i Ugandzie. Będzie to pierwszy Puchar Narodów Afryki współorganizowany przez trzy państwa. CAF zapowiedziała udział 24 reprezentacji, a gospodarze mają zagwarantowane miejsca w turnieju finałowym.

Główna faza kwalifikacji do PNA 2027 obejmuje 48 zespołów podzielonych na 12 grup po cztery drużyny. W grupach bez współgospodarza awansują dwie najwyżej sklasyfikowane reprezentacje. W grupach Kenii, Tanzanii i Ugandy kwalifikuje się gospodarz oraz najlepszy z pozostałych uczestników.

Przed fazą grupową eliminacji rozegrano rundę wstępną z udziałem niżej sklasyfikowanych reprezentacji. Jej zwycięzcy dołączyli do zespołów posiadających bezpośrednie miejsca w głównej części kwalifikacji. Mecze grupowe zaplanowano w trzech oknach reprezentacyjnych od września 2026 do marca 2027 roku.

CAF określa 24-zespołowy model jako współczesny format rozgrywek. Szczegółowy regulamin turnieju finałowego 2027, w tym pełne kryteria klasyfikacji i układ drabinki, nie został jednak na dzień 2026-07-21 opublikowany w ostatecznej formie. Nie należy automatycznie przenosić każdego punktu regulaminu poprzedniej edycji na turniej 2027.

W ostatniej zakończonej edycji 2025 uczestników podzielono na sześć grup po cztery zespoły. Każda drużyna rozegrała trzy spotkania, a do 1/8 finału awansowali zwycięzcy grup, zespoły z drugich miejsc i cztery najlepsze reprezentacje zajmujące trzecie pozycje.

O kolejności w grupach decydowały punkty, wyniki bezpośrednich spotkań, różnica bramek i liczba zdobytych goli. W sytuacji, gdy wszystkie regulaminowe kryteria nie rozstrzygały remisu, CAF mogła przeprowadzić losowanie.

Faza pucharowa ostatnio obejmowała 1/8 finału, ćwierćfinały, półfinały, mecz o trzecie miejsce i finał. Remisy rozstrzygano po dogrywce i, jeżeli było to konieczne, w serii rzutów karnych. Łącznie format 24-zespołowy składał się z 52 meczów.

Ewolucja formatu

W pierwszej edycji w 1957 roku wystąpiły trzy reprezentacje, mimo że początkowo zgłoszono cztery. W 1962 roku po raz pierwszy przeprowadzono kwalifikacje, a turniej finałowy składał się z czterech drużyn, dwóch półfinałów, meczu o trzecie miejsce i finału.

W 1963 roku liczbę uczestników zwiększono do sześciu. Drużyny podzielono na dwie grupy po trzy zespoły, a zwycięzcy grup spotykali się w finale. Ten sam podstawowy układ zastosowano w 1965 roku.

Od 1968 roku finały obejmowały osiem reprezentacji. Zespoły rywalizowały w dwóch grupach po cztery, a po dwie najlepsze drużyny awansowały do półfinałów. Ośmiozespołowy format utrzymał się przez 12 edycji.

W 1992 roku liczbę finalistów zwiększono do 12. Utworzono cztery grupy po trzy drużyny, a po dwie najlepsze reprezentacje przechodziły do ćwierćfinałów. Była to pierwsza edycja z pełną ośmiozespołową fazą ćwierćfinałową.

W 1996 roku planowano udział 16 reprezentacji podzielonych na cztery grupy. Nigeria wycofała się przed turniejem, dlatego w finałach w Republice Południowej Afryki zagrało ostatecznie 15 drużyn. Szesnastozespołowy model obowiązywał następnie do edycji 2017.

Od turnieju w Egipcie w 2019 roku w finałach uczestniczą 24 reprezentacje. Dodano 1/8 finału, a awans z grup uzyskują także cztery najlepsze zespoły z trzecich miejsc. Rozszerzenie zwiększyło liczbę uczestników z mniej utytułowanych federacji, ale skomplikowało porównywanie drużyn zajmujących trzecie pozycje.

Kalendarz rozgrywek wielokrotnie dostosowywano do warunków klimatycznych, klubowych sezonów i globalnego terminarza. Edycję oznaczoną jako 2021 rozegrano na początku 2022 roku, turniej 2023 odbył się na początku 2024 roku, a edycja 2025 trwała od grudnia 2025 do stycznia 2026 roku.

W lipcu 2026 roku CAF rozpoczęła wspólny proces wyboru gospodarzy edycji 2028, 2032 i 2036. Organizacja zapowiedziała również dalsze komunikaty dotyczące przyszłego układu seniorskich rozgrywek reprezentacyjnych, dlatego szczegółów kolejnych reform nie należy przedstawiać jako ostatecznie wdrożonych.

Najbardziej utytułowani

Egipt jest najbardziej utytułowaną reprezentacją w historii Pucharu Narodów Afryki. Zdobył siedem mistrzostw, w tym trzy kolejne w latach 2006, 2008 i 2010. Jest to jedyna taka seria w historii turnieju.

Kamerun ma pięć tytułów, zdobywanych od lat 80. XX wieku do triumfu w 2017 roku. Ghana wygrała cztery razy, przy czym wszystkie jej mistrzostwa pochodzą z okresu od 1963 do 1982 roku.

Nigeria i Wybrzeże Kości Słoniowej mają po trzy tytuły. Iworyjczycy zdobyli trzecie mistrzostwo jako gospodarze edycji 2023, natomiast Nigeria ostatnio triumfowała w 2013 roku.

Algieria, Demokratyczna Republika Konga i Senegal wygrywały po dwa razy. Do dorobku DR Konga zaliczane są tytuły zdobyte pod wcześniejszymi nazwami państwa: jako Kongo-Kinszasa w 1968 roku i Zair w 1974 roku. Senegal zdobył drugie mistrzostwo w edycji 2025.

Egipt – 7

Kamerun – 5

Ghana – 4

Nigeria – 3

Wybrzeże Kości Słoniowej – 3

Algieria – 2

Demokratyczna Republika Konga – 2

Senegal – 2

Legendarne edycje

Turniej w 1974 roku zapisał się w historii dzięki Pierre’owi Ndaye Mulambie i nietypowemu zakończeniu. Zair zremisował w finale z Zambią 2:2, dlatego rozegrano dodatkowy mecz. Zair wygrał powtórkę 2:0, a Mulamba zdobył wszystkie cztery bramki swojej drużyny w obu spotkaniach finałowych. Z dziewięcioma golami ustanowił rekord jednej edycji.

PNA 1996 miał szczególne znaczenie polityczne i społeczne. Republika Południowej Afryki, przywrócona do międzynarodowego futbolu po zakończeniu apartheidu, po raz pierwszy wystąpiła w turnieju i od razu została mistrzem. W finale w Johannesburgu gospodarze pokonali Tunezję 2:0 po dwóch golach Marka Williamsa.

Triumf Zambii w 2012 roku należał do najbardziej emocjonalnych momentów turnieju. Finał rozegrano w Libreville, niedaleko miejsca katastrofy lotniczej z 1993 roku, w której zginęła drużyna narodowa Zambii. Zespół Hervé Renarda zremisował z Wybrzeżem Kości Słoniowej 0:0 i wygrał serię rzutów karnych 8:7.

Wybrzeże Kości Słoniowej w edycji 2023 było bliskie odpadnięcia już w fazie grupowej. Po dwóch porażkach zmieniono trenera, a zespół awansował do 1/8 finału dzięki korzystnym wynikom w innych grupach. Pod wodzą Emerse’a Faé gospodarze wyeliminowali Senegal, Mali i Demokratyczną Republikę Konga, a w finale pokonali Nigerię 2:1.

Edycja 2025 zakończyła się zwycięstwem Senegalu nad gospodarzem, Marokiem. Po bezbramkowych 90 minutach Pape Gueye zdobył gola w trzeciej minucie dogrywki. Wygrana 1:0 zapewniła Senegalowi drugi tytuł po wcześniejszym triumfie w edycji 2021.

Znaczenie

Puchar Narodów Afryki jest najważniejszym turniejem reprezentacyjnym organizowanym przez CAF. Tytuł mistrza kontynentu ma duże znaczenie dla pozycji drużyny, trenera i zawodników w historii afrykańskiego futbolu.

Rozgrywki są jednym z głównych miejsc prezentacji afrykańskich piłkarzy przed międzynarodową publicznością. Dobra postawa może wpływać na pozycję zawodnika w klubie, zainteresowanie transferowe i sposób, w jaki jest oceniany w reprezentacji.

PNA łączy odmienne tradycje piłkarskie, warunki klimatyczne i modele szkolenia. Turniej pokazuje między innymi różnice w organizacji pressingu, grze w fazach przejściowych, obronie niskiej, wykorzystywaniu stałych fragmentów oraz zarządzaniu krótką rywalizacją pucharową.

Znaczenie rozgrywek wykracza poza sport. Sukcesy gospodarzy i niespodziewanych zwycięzców bywały łączone z przemianami politycznymi, odbudową wspólnoty i pamięcią narodową. Przykładami są triumf Republiki Południowej Afryki w 1996 roku oraz zwycięstwo Zambii w 2012 roku.

Turniej ma rosnącą wartość medialną i komercyjną. CAF podała, że edycja 2025 wygenerowała sześć miliardów odsłon treści w mediach społecznościowych i 5,2 miliarda odtworzeń materiałów wideo. Są to dane organizatora dotyczące kontaktów cyfrowych, a nie liczby unikalnych widzów.

Organizacja PNA wiąże się jednocześnie z kosztami modernizacji stadionów, transportu i bezpieczeństwa. Współdzielenie edycji 2027 przez Kenię, Tanzanię i Ugandę może rozłożyć obciążenia i wzmocnić współpracę regionalną, ale zwiększa również złożoność logistyki oraz wymaga spójnych standardów w trzech państwach.

Termin rozgrywania turnieju pozostaje przedmiotem dyskusji. Wielu reprezentantów gra w klubach europejskich, dlatego edycje organizowane w trakcie sezonu klubowego powodują konflikty kalendarzowe. Z kolei warunki klimatyczne nie zawsze pozwalają na rozegranie mistrzostw latem według europejskiego kalendarza.

Rekordy

Najwięcej tytułów: Egipt – 7 – wszystkie edycje od 1957 do 2025 roku

Najwięcej występów zawodnika: André Ayew i Rigobert Song – po 36 meczów – występy w turniejach finałowych

Najwięcej goli: Samuel Eto’o – 18 bramek – gole zdobyte w turniejach finałowych w latach 2000–2010

Najwięcej goli w jednej edycji: Pierre Ndaye Mulamba – 9 – turniej w 1974 roku

Najwięcej kolejnych tytułów: Egipt – 3 – zwycięstwa w edycjach 2006, 2008 i 2010

Najwięcej udziałów reprezentacji: Egipt – 27 edycji – liczba występów po zakwalifikowaniu się do turnieju 2025

Najstarszy strzelec: Hossam Hassan – 39 lat i 5 miesięcy – gol dla Egiptu przeciwko Demokratycznej Republice Konga w 2006 roku